Bugün tüm dünya hem ekonomik olarak hem de siyasi olarak büyük bir alt-üst oluşun içinde.

Ekonomik kriz yalnız ekonomi ile ilgili alanları dönüştürmüyor. Kriz, ekonomi ile birlikte siyaseti de dönüştürüyor. Bu iki temel alanın krizle birlikte yenilenmesi, değişimin boyutlarını kültürel, sosyal alanlara taşıyor. Kültürel ve sosyal alanlardaki değişiminin en önemli öznesi ise dün olduğu gibi bugün de kadınlar.

Erkeklerin kriz nedeniyle kaybettiği işlere kadınlar talip oluyor; ayrıca kadınlar eşlerinin, babalarının işsiz kalması sonucu aileyi ayakta tutmak için kendi işlerini kurma doğrultusunda adım atıyorlar. Örneğin Türkiye’de Aralık 2007-Aralık 2008 döneminde erkek istihdamı 160 bir kişi azalırken, kadın istihdamı 250 bin kişi arttı. İşte krizin hissedilmeye başlandığı ilk dönemde kadın istihdamında bu artış tam bir kriz etkisi.

Kadınlar bu istihdam artışını en çok hizmet sektöründe sağlıyorlar. TÜİK verileri, kadın istihdamında 2007-2008 yılları arasında görülen 250 binlik artışın 243 bininin hizmet sektöründe olduğunu gösteriyor. Erkeklerdeki istihdam azalışı ise sanayi sektöründe görülüyor. Küreselleşme ile birlikte sanayileşmenin yerini bilişim, ileri teknoloji içeren sektörler ve hizmetler alıyor. Bu alanlarda ise kadınların egemenliği artık kaçınılmaz bir gerçek. Yukarıdaki rakamlar yalnız Türkiye’nin gerçeği değil; bu eğilim başta gelişmekte olan ülkeler olmak üzere tüm dünyada gözlemleniyor.

KADINLAR KENDİ İŞLERİNİ KURUYOR

Kriz sonucu kadınların istihdama daha yoğun katılımı özellikle gelişmekte olan ülkelerde görülüyor. Türkiye dâhil bu ülkelerde görülen bir diğer eğilim ise, kadınların kendi işlerini kurması. Türkiye’de kadın istihdamındaki artışın önemli bir bölümünün kendi hesabına çalışanlarda gerçekleştiği görülüyor. Kendi hesabına çalışan kadınlarda son bir yılda 136 bin kişilik bir artış olurken, ücretli ve yevmiyeli çalışan kadın sayısı ise 101 bin kişi artmış. Bu, kadınların “girişimci” olarak risk aldıklarını ve hayata yalnız ekonomik olarak değil, sosyal olarak da katıldıklarını ortaya koyuyor. Bu gerçeğin sosyal ve kültürel sonuçlarını Türkiye, şu sıralar özellikle büyük kentlerde yaşamaya başladı bile. Boşanma istatistikleri özellikle üç büyük kentimizde son yıllarda önemli bir artış trendinde.

Mikro kredi gibi uygulamalar, yoksul ülkelerde kadınlar üzerinden üretilen yoksulluğu törpülerken kadın gelirlerini de artırıyor. Dünyada ekonomik krizin baş gösterdiği 2005 yılından bu yana kadınların geliri yüzde 8,1 artmış durumda.

KADINLAR ALKOL, SİGARA VE PORNO ENDÜSTRİSİNE DARBE VURUYOR

Bu durum kadın tüketicilerini de hâkimiyeti demek. Çünkü erkek tüketicilerle ayakta kalan alkol, sigara, porno endüstrisinin gelirleri düşerken, kadınların hâkim olduğu gıda, sağlık, çocuk bakımı, eğitim gibi sektörlerin gelirleri hızla artıyor. Yeni insanlığa zararlı ne varsa erkek tüketimiyle birlikte azalıyor.

Goldman Sachs’ın Ağustos-2009 raporu ‘Kadın Cüzdanının Gücü’ başlığını taşıyordu.  Raporda, ekonomideki büyümenin kadın ve erkek cinsiyetlerini daha eşit hale getireceğine de dikkat çekiliyor. Sağlık ve eğitime daha çok harcayıp, daha fazla tasarruf yapan ve daha az risk alan kadınların yönettiği dünyada, daha az savaş daha az ekonomik kriz yaşanacağı varsayılıyor.

KADINLAR TASARRUFU SEVİYOR

Danışmanlık şirketi Boston Consulting Group’un bir araştırmasına göre, önümüzdeki 5 yılda ekonomiye kadınların kazandığı 5 trilyon dolar katılacak ve böylece kadınların kriz sonrası dünya ekonomisinindeki ağırlığı, şimdiye kadar görülmemiş oranda artacak. Şu ana kadar tüm dünyada erkek nüfusun yarattığı gelir 23,4 trilyon dolar olarak hesaplanıyordu. Kadınların yarattığı gelir ise ancak 10,5 trilyon dolardı. Ancak gelişmeler öyle gösteriyor ki, bu tablo önümüzdeki yıllarda tersine dönecek.

Newsweek dergisinin ‘gerçek büyüyen market’ olarak nitelediği  kadınların ekonomide yaratacağı büyüme, gelişen pazarlar Çin ve Hindistan’ın iki katı.

Kadınların ekonomik hayata katılımıyla değişen bir başka önemli olguda kadınların tasarruf alışkanlığı. Kadınların hayata ihtiyatlı bakışı bankacılığın yeni gücü olacak gibi gözüküyor. Örneğin Hindistan’da aile varlıklarının yarısı arazi ve makine gibi alanlara yapılmış.  Bu alanlara gereksiz yatırımlar yapılması, gösteriş için makine ve arazi alınması yine akıldışı erkek egemenliğinin bir sonucu. Şimdi kadınların ekonomideki ağırlığının artması ile ailelerin tasarruf alışkanlıkları değişecek ve kadınların yarattığı yeni bir ekonomi kültürü giderek sosyal alanı da belirleyecek. 

ERKEK İKTİDARININ MAKANİZMALARI AKSIYOR 

Araştırmacı R. W. Connell, Toplumsal Cinsiyet ve İktidar isimli çalışmasında, erkeklerin iktidar ilişkilerini ellerinde tutarak nimetlerinden yararlandıkları bir cinsiyet sisteminden bahseder. Connell’e göre bu sistemin işleyişini sağlayan üç temel mekanizma vardır:

Birincisi erkekler kadınlardan daha fazla statü ve gelir getirecek işleri yaparlar. Yani cinsiyete dayalı bir işbölümü vardır. Şimdi Connell’in kadınları, erkeklerin arkasında, ikinci sınıf yapan bu mekanizmasının üstünü çizelim. Çünkü öteden beri, kadınların ağırlıklı olarak içinde bulunduğu ileri teknoloji içeren sektörler ve eğitim, sağlık, finans gibi alanları içeren hizmet sektörü gerek gelir gerekse statü açısından çok önde.

 Connell’in ikinci mekanizması ise, kadınların şimdiye kadar ücretsiz ev-işi işlerde çalışması ve sosyal hayattan kopartılarak erkek egemenliğine boğun eğmesidir. Connell’in bu mekanizması krizle birlikte çözülüyor. Çünkü kadınlar, sanayi toplumunun çökmesiyle birlikte daha yoğun olarak işsiz kalan erkeklerin yerini, endüstri sonrası toplumu yaratarak, alıyor. Kadınlar, evden çıkarak kendi işlerini kuruyor ya da ağırlıklı olarak hizmet sektöründe istihdam ediliyor. 

Connell’e göre; şimdiye değin kadınlar aleyhine işleyen üçüncü erkek egemen mekanizma da, kadın cinselliğinin metalaştırılması ve kadının bu yönde kullanılmasına yol açan toplumsal cinsiyet sistemi.

Connell bu sistemi, kadınlara topyekûn boyun eğdiren bir iktidar rejimi olarak tanımlar. Ne yazık ki Connell’in kadınları ezen bu iktidar mekanizması ilk ikisi gibi henüz geriye gitmiş değil. Ama kadınların ekonomik yaşamdaki ağırlıklarının artmasının yalnız ekonomik sonuçları olmayacak. Ekonomik değişim siyasi ve kültürel değişimleri de arkasından sürükleyecek.

Kadınlar şimdiye değen kapitalizmin tüm krizlerinde en çok kaybeden oldu. Krizler ve onların sonucu olarak gelişen savaşlar en çok kadınların canını yaktı.

 Ama galiba bu sefer ufukta kadınca bir umut var.