İnsanlık tarihinde yüzyıllar geçse de unutulmayacak yıllar vardır. Bunlar hepimizin hatırında; bu yıllar, yılların birikimini ve gerilimini boşaltan deprem yıllarıdır.

İşte sanıyorum 2010 yılı böyle bir yıl olacak. 2010 yılında, artık kapitalizmin bir döneminin kesin olarak bittiğini göreceğiz. Bu anlamda 2010 yılı, ilkönce 1968’in sonra da 1989’un kesinleşmeyen sonuçlarını barındırırken, 1973’den beri süregelen krizin de noktalandığı yıl olacak. O zaman 2010 ve sonrası için şunu söyleyebiliriz: Küreselleşmenin yeni dönemi başlıyor. Peki, 2010 yılında başlayan bu dönem hangi bitişin sonucu olarak ortaya çıkıyor ve olası sonuçları ne olacak?  Bu kapsamlı soruyu yanıt aramadan önce şunu hemen söyleyebiliriz; 2010 yılı yalnızca, 1973 krizini takip eden yıllarda, uygulama olanağı bulan neoliberal dönemin bittiği bir yıl olmayacak. Bu “bitişi” anlatmak için çok daha gerilere gitmek gerekiyor.

2008 KRİZİNİN TARİHSEL-YAPISAL DİNAMİKLERİ ÜZERİNE

GİRİŞ YERİNE

2008 krizi halen devam eden ve gerçekten hepimizi çok şaşırtacak gelişmelere gebe bir dönüşüm. Dolayısıyla böyle bir ekonomik-toplumsal [1] dinamiğin tam başlangıcında onu irdeleyen bir yazı yazmanın zorluğu ortada. Örneğin Yunanistan olayları bu krizin ve küreselleşmenin şu anki aşamasının sonuçlarından biri olduğu gibi, küreselleşmenin yeni siyasi açılımlarının başlangıcı ve ipuçlarını da bize anlatıyor olabilir.

Bu kriz, kapitalizmin yetmişli yılların ilk yarısında girdiği krizin vardığı eşik olduğu kadar kriz sonrası karşımıza çıkacak toplumsal dönüşümün ve yeni siyasi oluşumlarını hazırlayıcısı (nedeni) olarak da ele alınabilir.

Bundan dolayı bu yazıda oldukça iç içe geçmiş bir neden-sonuç diyalektiğini izleyeceğiz.

Bitenler ve bitenlerin eteklerinden dökülen taşlar yeni dönemi belirlemeyecek ama “başlangıçların” politik hatta toplumsal köklerinin nereye dayandığını da bize anlatacak.

Bu anlamda “başlangıç” için işimiz hem kolay hem zor. Kolay; çünkü artık neyin-nelerin bittiğini kesin olarak biliyoruz. Bir çizgi çekebiliriz. Ama işte zor, tam da bu kolayın kıyısında başlıyor. Çünkü artık-dolayısıyla- yeni bir “şeyi” baştan anlatmak zorundayız.

 Anlatmak diyorum; çünkü şimdilik – o da belki-  bazı şeyleri anlatabiliriz. Daha ötesi, yani inşa etmek, oluşturmak ve elle tutulur bir hale, hayatın bir parçası haline getirmek, herkesin teslim edeceği gibi, biz anlatıcı ve aktarıcıları çok aşan bir durum. Yani siyasetin ama –hem de- yeni bir siyasetin, hayatın içinden, yeni dönemi anlayarak çıkan, siyasetin-tabii onun aktörlerinin, nesnelerinin- işi. Bundan dolayı bu yazı bu krizi ve sonrasını anlatmaya “bitenlerin” diyalektiğinden başlayacak. Bir tarihsel dönemde yolculuk yaparken 2008 krizini hem neden hem de sonuç olarak ele alacağız. Ama bunun sentezi “başlangıçlar” la başlayacak.

Atina sokaklarındaki “anarşist çocuklar” bir başlangıç mı? Obama ve kurtarılmayı bekleyen Amerikan otomotiv endüstrisi bugün bize neyi anlatmaktadır?

 John Calhoun’un dediği gibi: “ Eskinin çürümesi ile yeninin oluşumu ve yerleşmesi arasındaki zaman aralığı, bir geçiş dönemini oluşturur; bu dönem her zaman kaçınılmaz olarak belirsizliklerle, kafa karışıklıklarıyla, yanılgılarla, çılgın ve ateşli fanatizmlerle yüklü

olacaktır.” [2]

İşte bugünü anlatmanın -yani bir geçiş dönemini- Colhoun’un dediği gibi, her zaman önemli bir riski olacağından, ondan önce kapitalist işbölümünden başlayarak, üretiminin ve onun araçlarının-teknolojinin- değişiminin temel-iktisadi- yasalarını ele alalım.  

Değişime Direnen Silinecek!

Amerika’da beklenenler olmaya başladı. Freddie Mac ve Fannie Mae’nin bu noktaya geleceğini FED biliyordu; hatta Greenspan biliyordu. Ama enflasyonun çift haneli rakamlar sınırına dayanacağını tahmin etmemişlerdi. Şimdi kimse Bernanke’nin yerinde olmak istemez. Aslında Bernanke, moda olduğu üzere, enflasyonla mücadeleyi öne çıkaran politikalardan yana. Faiz indirmek zorunda kalması onu çok rahatsız ediyordu. FED’in yakında yeniden faizleri artırabileceği bile konuşulmaya başlanmıştı. Şimdi bu durumda Bernanke gözüne ışık tutulmuş tavşanlar gibi kalakalabilir.

 İlkönce şunu vurgulamak gerekir ki; ben yapılan yorumların ve tahminlerin, birçok yönüyle, eksik olduğunu düşünüyorum. Roubini geçen gün yine mevcut krizin en büyük resesyonlardan biri olduğunu söyledi. Roubini’nin Saros gibi konuşmaması gerekir.

Petrol fiyatları bugün bir senaryonun parçası olarak artıyor.
Bu durum, sadece bir simge ve bir çözülmenin işareti. Şimdi olan biteni 1970’lerdeki krize de benzetenler var. Benzetmeye gerek yok olan biten bu krizin kuyruğu aslında.
1973 krizi, yüksek enflasyonu ve durgunluğu getirmişti. Sorun yine dolardı. Çünkü Nixon 1971’de doların altına olan bağımlılığını kaldırmış, doların başıboş bir para olacağı ve değerinin düşeceği öngörülmüştü. Üstelik Amerika şimdiki gibi, Vietnam savaşı dolayısıyla çok yüksek askeri harcamalar yapmıştı. Ancak 1970’lerin asıl önemi dünyanın teknolojik ve siyasi değişimin eşiğinde olmasıydı. Demir çelik ve petro-kimya sanayilerinin egemenliğinin sonuna gelinmişti. Bu ana kontrol sanayilerindeki kar oranları hızla düşüyordu. Dünya üçüncü nesil biyoteknoloji ürünleri, yongalar, mikro elektroniğe dayalı ekonomiye geçiş sancısı çekmeye başlamıştı. Eski ana kontrol sanayilerinde çok hızlı düşen kar oranlarını telafi etmek için devlet ekonomileri çözüldü, özelleştirmeler ve arz yönlü iktisat hızla devreye sokuldu. Aslında bu çözüm değildi. Sadece karşılıksız doların ve eski kontrol sanayilerinin egemenliğini bir süre daha devam ettirmeye yarayacaktı. Bu arada 1970’lerde, Amerikan egemenliğine dayalı bu sistemin bir diğer yüzü ve yürütücüsü olan Sovyetler de hızla çözülmeye başlamıştı. Yani 1973’den sonrası çok hızlı bir ekonomik ve siyasi değişime sahne olacaktı ve öyle oldu. Şimdi olanların 1973’de başlayan krizle benzer belirtiler taşıması bu anlamda tesadüf değil. Çünkü dolar şimdiye kadar karşılıksız para olarak durumu idare etti. Doların arkasında ise giderek çürüyen Amerikan eski kontrol sanayileri, savaşa dayalı yayılmacı anlayış ve onun ekonomi politikaları vardı.
Şimdi Amerika ve dünya önemli bir makas değişimine hazırlanıyor. Aslında bu çok gecikmiş bir adım olacak. Bu anlamda şu günleri keskin bir çöküşle sonlanacak bir kriz olarak göremeyiz. Petrol fiyatları ne olursa olsun bugün, dünya ekonomisinde, bunu telafi edecek parasal güç var. Yani çok büyük bir sermaye birikiminin üzerinde oturuyoruz.
1970’lerin sonundan beri düşen kar oranlarını telafi etmek için çözülen devlet ekonomileri ve arz yönlü hat bu birikimi sağladı. Ancak bu birikim şimdi hızla Amerika ve Avrupa denetiminden çıkıyor. Aslında olan bir yönüyle de bu. Petrol ve diğer stratejik emtiaların fiyatlarını hızla artması ve daha da artma eğilimi taşıması bunu sağlıyor. Petrol ve doğalgaz rantları Rusya ve diğer petrol üreticisi ülkelere gidiyor. Öte yandan yine kar oranlarının düşüşüne çare olarak düşünülen ve artan liberalleşmeyle birlikte Asya ve gelişmekte olan ülkelere kaydırılan üretim gücü bu dünyanın önemli bir sermaye birikiminin üzerine oturmasına yol açtı.
Bu durumda Avrupa genişlemesi kaçınılmaz. Çünkü Avrupa, çözümü enerji ve pazar zenginliği olan doğuya doğru genişlemekte görüyor. Amerika yalnız militarizme dayalı bir egemenlikte ısrar etmenin hem kendisinin hem de dünya sisteminin sonu olacağını gördü. Bundan sonra daha akılcı ve “ duruma uygun” politikalar üretecek. 2009’da Demokratların iktidara gelmesi durumunda bu hat güçlenecek. Ancak petrol fiyatlarının yükselmesiyle kendisini belli eden bu değişim isteği bir müddet daha sürecek.
Petrolün ve başta gıda olmak üzere diğer stratejik emtiaların fiyatlarının bu çılgın artışı aslında bir değişim isteğidir. Önümüzdeki günler bu istek daha fazla ete kemiğe bürünecek.
Petrol 300 dolara çıkabilir; altın çıldırabilir, gıda fiyatları tarihi zirve yapabilir. Bunları görebiliriz. Ama çok önemli değişimleri de göreceğiz. Türkiye’de bu değişim dalgasından ayrı değil. Ankara’da olanlar da aslında yaklaşmakta olan bu değişime nafile direnme içgüdüleri.