Cemil Ertem 2007-12-14 tarihli Taraf Gazetesi Yazısı

Artık işin suyu çıkmaya başladı. Amerikan Merkez Bankası’nın (Fed) 0,25 puanlık faiz indirimi piyasaları kesmedi. Böyle olunca Fed ile birlikte dört büyük merkez bankası fonlama maliyetlerini düşürecek önlemleri devreye sokacağını açıkladı ve borsalar biraz toparlandı. Aslında aldıkları önlem de çok ilginç: c ve İsviçre merkez bankaları birlikte hareket ederek fon akışkanlığını sağlayacaklar ve fon maliyetlerini azaltacak, borçlanmayı kolaylaştıracak araçları devreye sokacaklar. Bunun için Fed, fonlama ihaleleri düzenleyeceği gibi, Avrupa Merkez Bankası ve İsviçre Merkez Bankası ile kendi arasında “döviz swap” hattı kuracakmış.

Yani Fed benim faizim hala yüksekse ve param da riskliyse başka para cinsinden en uygun faizle benden borçlanır gibi borçlanabilirsiniz, ben bunu sağlarım diyor. Böylece merkez bankaları kendi likiditelerinin dışında da çok daha büyük bir likiditeyi birlikte yönetiyor oluyorlar. Ve birbirlerine fon sağlıyorlar. Bir dünya merkez bankası provası gibi…

Aslında hem bütün bu olanlar hem de bu olanlar karşısında merkez bankalarının aldıkları önlemler ve bu önlemlere rağmen de değişen bir şeyin olmaması bize iki şeyi söylüyor:

Birincisi artık bu iş öyle piyasaya karşılıksız para pompalamayla, vadeli borçlanma cambazlıkları geliştirmeyle, faiz indirmeyle çözülecek gibi değil.

İkincisi sorun çok derinde ve çözümü için şu an sürmekte olan modelin değişmesi gerekiyor.

Değişmesi gereken modelin en önemli değişkeni, başka bir deyişle yumuşak karnı, para sistemi.

Evet, kesinlikle tek ulusal paranın egemen olduğu sistem çöküyor. Yani doların egemen olduğu sistemin sonuna geldik. Yaklaşmakta olan kriz elbette yalnızca bir para krizi değil; ama karşılıksız doların bunda payı büyük.

Tek bir pazarın geçerli olacağı ve buna bağlı parasal düzenlemelerin yapılacağı günler yakın. Bunun için “dünya merkez bankası” kurulması ve tek bir paraya geçilmesi gerekiyor.

İnsanlık bu yüzyılın ortasına varmadan bunu yapacak.

Dünya Merkez Bankası kurulması önerisi esasında Brettton-Woods sisteminin çökmesinden sonra gündeme geldi. Bu öneriyi savunanların başında Nobelli iktisatçı Jan Tinbergen vardı. Tinbergen’in önerisini Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) de savundu.

Tinbergen’e göre insanlığın sorunları artık ulusal hükümetler tarafından çözülemez. Gerekli olan bir dünya hükümeti kurulmasıdır.

Dünya Merkez Bankası’nın kurulması ve bir dünya parası kaçınılmazdır. Buna bağlı olarak bir “dünya hazine idaresi” de kurulacaktır.

Tinbergen’in oluşturulmasını istediği model, hükümetler üstü ancak hükümetler arası işbirliğini içerecek bir Dünya Hükümeti modelidir.

UNDP, 1994 raporunda şöyle denmektedir:

“Sağlam bir makro ekonomi yönetimi, küresel finansal piyasaları ve yoksul ülkelerin ekonomik yönden gelişebilmesi için Dünya Merkez Bankası gereklidir.”

UNDP, Dünya Merkez Bankası’nın küresel istikrar, küresel dengesizliklerin giderilmesi, mali piyasaların likidite sıkıntısını çözmek gibi işlevleri olacağını söylüyordu.

Bütün bunların olması yalnız ekonomi ve finans sistemini değiştirmeyecek. Siyasi olarak da çok şey değişecek.