Cemil Ertem 2008-04-20 tarihli Sesonline.net Yazısı

Geçen gün Ali Nesin büyük bir bıkkınlıkla söylemiş gazetenin birine; artık Türkiye geçsin şu geçiş sürecinden diye. Gerçekten öyle gına geldi yani. Ben kendimi bildim bileli bir “geçiş süreci” yaşıyoruz. Her seferinde tam sonuna geldik derken “yeni bir geçiş süreci” başlıyor. Sosyal Güvenlik Yasası da çıktı nihayet. Çalışanlar için Cumhuriyet tarihinin en önemli yasalarından biri olan bu yasanın çıkış sürecinde işçi sınıfı iyi bir sınav verdi mi? Bu gibi zamanlar kazanım elde etme amacını taşıdığı gibi örgütlülükleri geliştirme ve güçlendirme zamanları olarak da ele alınmalıdır. Ancak bu süreçte bunun tam anlamıyla gerçekleştirildiğini söyleyemeyiz. Türkiye’de işçi sınıfının örgütlülüğü ve mücadelesi Türkiye ekonomisinin yapısal sorunlarından ayrı ele alınamaz. Bu yapısal sorunlar, Türkiye’de kapitalizmin bir geçiş süreci olarak tanımlanan tarihsel yolculuğu kaynaklıdır. Cumhuriyet kurulduğundan beri tercih edilen yol kapitalizmin bu topraklarda batının bir parçası olarak yapılanmasıdır. Çeşitli kopuşlar ve içi kapanmalar da Türk egemen sınıflarının tercihinden çok batı kapitalizminin krizlerinden kaynaklı olmuştur. Türkiye kapitalizminin yapısal sorunları doğrudan politik olanla içli dışlı bir “geçiş” sürecini içerir. Bütün bu süreçte politik olanın belirleyicisi ise devlettir. Aksi hiç olmadı. Aksinin olduğu yer ve zaman işçilerin inisiyatif aldığı bir tarih olacak. Yani sokakların politik olanı belirlediği ve ekonomik olana buradan müdahale ettiği bir eşik aynı anda bir demokratik devrim tarihi ve zamanıdır da. Bu gerçekleşebilir mi? Burada hep söylediğim bir şeyi tekrar söyleyeceğim: Türkiye devleti sınırları içinde ve bu sınırların belirlediği siyasi kompozisyonla değil. Bugün dünyada ve ülkemizde işçi sınıfının yeni yüzünü ve örgütlenme potansiyelini anlamak dünya kapitalizminin içinde bulunduğu yeni yönelimi anlamaktan geçiyor.

Örgütlülük tamam da nerede ve nasıl? Bence bu sorunun yanıtı belki bütün sorunlarımızı çözmez ama temel yönelimimizin yanıtlarının başlıklarını verebilir. Bunun için biraz tarihle birlikte günümüzün dinamiklerini ele alalım.

MANDEL’İN ÜÇÜNCÜ TEKNOLOJİK DEVRİMİ

Mandel Geç Kapitalizm’de üçüncü teknolojik devrimin iki temel sonucuna ulaşır. Bunlardan ilki çok önemli ve bence şu yaşadığımız günleri özetliyor: “ Üretkenlik düzeylerindeki bölgesel ya da uluslararası farklar artık kar elde etmenin ana kaynağı değildir. Şimdi bu rolü, sektörler ve işletmeler arasındaki farklar üstlenmektedir.” (1)

Mandel, 19. yüzyılda tüketim malları ve üretim malları arasındaki emek üretkenliği farklarının azalmasının bir değer aktarım mekanizması olduğunu söylerken, tüketim malları kesimimden üretim malları kesimine değer aktarımının sömürge ve yarı sömürgeler yoluyla olduğunu, bunun için de tarımın stratejik bir sektör olduğunu söyler. Ancak 20. yüzyılın ikinci yarısından sonra (yani ikinci savaştan sonra) çok açık olarak bunun ortadan kalkmaya başladığına vurgu yapar. Hiç şüphesiz onun bu vurgusu bir süreçtir. Ama bu dönemi karşılayan ve onun içinden çıkmakta olan teknoloji dalgası daha da ilginçti. Telekomünikasyon, radyo ve alüminyum, plastik dönemi belirledi. Bu dönem ve onu karşılayan dönemde (1940’lardan 1980’lerin ortalarına kadar) monopol ve oligopol yapılar devletinde önemli bir ekonomik oyuncu olması ile birlikte ortaya çıktı ve gelişti. Kamusal yaygın alt yapı hizmetlerinin düzenlenmesi ya da kamu sahipliğine geçmesi, bankacılığın ve finans kapitalin büyük şirketlerde yoğunlaşması fordist üretim ile birlikte bu tarihsel döneme damgasını vurdu. Esasında fordizm ve buna bağlı ölçek ekonomilerinin gerçek ağırlığı ikinci savaş sonrası dönemde artmıştır. Elektrik üretimi ve dağıtımı fordizmin kılcal damarları olarak dünyayı sarmış ve kapitalizmi her yere taşımıştır. Bu üretim hızla otomobil ve diğer demir-çeliğe dayalı sanayileri ve dayanıklı tüketimi geliştirmiştir.

Yine bu dönemde hiyerarşik denetim ve büyük şirketlerde tekno-yapılaşma ortaya çıkmış ve uygulanmıştır. Perakende ve mağaza zincirleri, eğitim turizm ve eğlence sektörleri hızla gelişmiştir. Bu dönemin ana yürütücüsü ülkeler Almanya, ABD, İngiltere, Fransa, Belçika, İsviçre ve Hollanda’dır. Bu dönem AB genişlemesinin de ikinci dalgasına tekabül eder. Yani AB merkezi bir kontrol sanayileri ve gelişmiş ulus-devletler sıkışması olmaktan çıkarak bölgesel bir entegrasyon için ilk önemli adımlarını bu dönemde atmıştır. Yine bugün yaşadığımız zamanlara damgasını vuran kamu düzenlenmesinde ulusçu ve emperyalist devlet en gelişmiş halini bu tarihsel dönemde almıştır. Bu olgu aynı anda yaşanılan dönemde sanayileşmeye ve sanayinin alt yapı özelliklerini de damgasını vurmuştur.

ZORAKİ SÖMÜRGECİLİK

İkinci savaş sonrası ABD ekonomik gücünü, savaş öncesi ve savaş sırasında Avrupa’nın geliştirdiği teknoloji birikimine sahip çıkarak eldi etti. Silikon vadisi bir mucize değildi. Savaşın biriktirdiği teknolojik bilginin Amerika tarafından kullanılmasıydı. Bu teknolojiyi yaygınlaştırmak için risk sermayesi kavramı geliştirildi. Ve Amerikan üniversitelerinden fırlayan genç beyinler kendilerine parayı bastıracak savaş zenginleriyle silikon vadisinde buluştu. Bu teknoloji, uzay harcamaları ama daha çok ev aletlerinin ve kişisel bilgisayarların geliştirilmesi için kullanıldı. İşte sorun da, Mandel’in dediği gibi, tam buradaydı. Çünkü tüketim malları kesiminin genişlemesinin sınırı vardı. Bu sınır gelişmiş ülkelerin pazarı idi. Bu pazarın sonuna gelindiğinde buralardaki işçi sınıfını için alacak –kişisel bilgisayar dâhil- tüketim malı kalmamıştı. Ancak işçi sınıfına tüketim malı satmanın yükü de ağırdı. Yüksek ücretli ve örgütlü işçi sınıfı kar oranlarını düşürdüğü gibi bir müddet sonra talep yetersizliğine de sebep oluyordu. Çünkü alım gücü ne kadar çok olursa olsun işçilerin talebi devletin talebinin yerini tutamaz. Bir müddet sonra yani pazarlar bulmanın elzem olduğu ortaya çıktı. Zaten bu ortaya çıkmadan önce, petrol bahanesiyle kriz de başlamıştı. Bu üçüncü dalga dediğimiz yeni sömürgeci dönemin sonuydu ama bunun tam anlamıyla tasfiyesi hemen mümkün değildi. Çünkü dünya gelişmiş ülkelerden ibaret sayılamazdı. ABD’nin hegemonik devlet rolünden soyunması, azgelişmiş ülkelerin diktatörlüklerden sıyrılması o kadar kolay süreçler değildi. Ve bunlar hep şimdi yaşadığımız “geçiş” sürecini içerecekti.

NEYDİ BU ÜÇÜNCÜ DALGA

Üçüncü dalga Pax-Britannica ve sömürgeciliğin devam ettiği ama aynı zamanda sonlandığı ve yerini Pax-Americana’ya bıraktığı dönemdir. Üçüncü büyük sermaye birikim dönemini takip eden dördüncü dönemde ABD’nin hegemonik devlet olarak iktisadi ve askeri hâkimiyetinden bahsedebiliriz. SSCB’nin bu dönemdeki ekonomik örgütlenmesi ve silahlanma yarışı, soğuk savaş olguları ABD’nin emperyalist-hegemonik devlet olarak yapılanmasını tamamlarken, SSCB’nin varlığı kapitalizmin o dönemdeki yapılanmasının ve sermaye birikiminin, çoğu kere söylendiği üzere, alternatifi olmamış onun tamamlayıcısı olmuştur. Wallarstein bu konuda oldukça iddialıdır. Wallarstein ABD ve SSCB ilişkisinin yüzeydeki görüntüsü başka, altında yatan gerçek başka der. (2) Wallarstein’e göre 1917’den beri olan, kapitalizmin işleyişini güvenle sağlamak ve fordizm, merkezi planlama gibi örgütlenme biçimlerini ve araçları farklı veçheleriyle uygulamaktı. Bu anlamda ulusal merkezi planlama, fordist üretim, devletçi ekonomi gibi uygulamalar ve araçlar sanıldığının aksine sol bir seçenek değil, tam aksine, dönem itibarıyla ABD egemenliğini pekiştiren ve onu dengeleyen-devam ettiren (sürekliğini sağlayan) oluşumlardı.

POLİTİK TEKNOLOJİ

Bugün Freeman beşinci dalgayı 1980’lerden başlatıyor ve günümüze getiriyor. Bu dönemi tanımlayan temel niteleme enformasyon ve iletişim. Temel taşıyıcı büyüme sektörleri ise yazılım, esnek üretim sistemleri, sayısal haberleşme ağları, uydu teknolojisi, biyoteknoloji. Castells, Freeman’ın bu çerçevesini enformasyon teknolojisi paradigması ile tamamlar. (3) Yeni teknolojilerin hızlı yayılımı, bu teknolojilerin ağ kurma iradesi ve etkileşimi, esnekliğin temel olduğu ve yatırım üretim planlamasını bilgisayar ağlarına bağlı yapan oluşumların ortaya çıkması ve üretim zincirini oluşturması paradigmanın başlıca ayaklarıdır. Castells şöyle devam eder:”Böylece mikro elektronik, telekomünikasyon, opto-elektronik ve bilgisayarlar artık enformasyon sistemleri ile bütünleşmiştir. Bu noktada örneğin yonga üreticileri ile yazılımcılar arasında hala işletme düzeyinde bir farklılık mevcut olacaktır. Ancak bu tür bir farklılaşma, yonga donanımlarına yazılımların yerleştirilmesi kadar, şirketlerin stratejik ortaklıklar, işbirliğine dayalı projeler çerçevesinde giderek daha fazla bütünleşmesiyle bulanıklaşmıştır.” (4)

Bu gelişmenin taşıyıcı ülkeleri daha doğrusu bölgeleri Freeman’a göre, ABD, Asya, AB, Rusya ve diğer gelişmekte olan ülkelerdir.

Bu stratejik gelişmelere uluslar arası finans piyasalarının serbestleşmesi ve düzenlenmesi eklenince karşımıza tek bir pazara doğru giden bir kapitalizm çıkıyor. Mandel’in dediği gibi bu gerçekleşmelerin çok önce yani ikinci savaştan hemen önce olması gerekirdi.

Ancak İkinci savaştan sonra yeni sömürgeciliğin devreye girdiğini ve bu süreci uzattığını biliyoruz. Zaten yeni sömürgecilik dolayımlı bir faşizm olarak üretim araçları sektöründeki artı-değer çöküşüne karşı geliştirilmişti. Bu çok açık olarak, ikinci teknolojik devrimin, gecikmeli olarak, tüketim malları sanayine uygulanmasıydı. Fordizmle birlikte uygulanan dayanıklı tüketim mallarını metropol ülkelerde yaygınlaştırma çabası sermayenin organik bileşiminde önemli bir artışa yol açtı. Bu kar oranlarında geçici bir yükselişe neden olurken, üretim malları ve teknoloji geliştiren sektörler geldikleri sınırdan öteye geçemediler. Çünkü tüketim malları sektöründeki kar yükselişinin iki sınırı vardı; birincisi teknoloji yapan ve üreten sektörlerine yatırım yapılmıyordu ve buralardaki karlar düşüyordu. İkincisi sömürgelerdeki pazarların sınırına gelinmişti. Yani sömürgeler mal ve para çevrimini yapamaz hale gelmişti.

İşte burada gelişmiş ülke-gelişmemiş ülke ayrımının önemi ortadan kalkıyor. O tarihe kadar “geliştirilmeyen” ülke ya da bölgeler artık “geliştirilebilirlerdi” Çünkü çıkış için tek yol vardı: Teknolojiyi hızla devreye sokmak. Ancak bu çok bilinen bir sorunu yeniden devreye soktu. Teknoloji hızla çoğalır ve küreselleşirken kar oranları da aynı hızla düşmeye başladı.

YAKALARIN RENGİ KARIŞTI

Bugünü belki de bu çerçeve biraz anlatabilir. Peki, bu süreçte işçi sınıfı ne oldu? Tabii ki bu dönemde işçi sınıfının ortadan kalktığını söyleyen yeni liberal tezlerden, değişen hiçbir şeyin olmadığını, fabrikaların ve mavi önlüklü, çelik iradeli ve devrimci parti benzeri sendikalarıyla işçi sınıfının küresel kapitalizmin kafasına vurarak iktidarı ele geçireceğini iddia eden tezlere kadar tüm içi boş iddialar bugün gerçek yerlerini buldular.

Fordist kitle üretiminin, sosyal devletin, ucu bucağı olmayan fabrikaların ve onların sendikalarının tasfiyesinden sonra şimdi, yukarıda anlattığımız gibi, yeni bir dönemi yaşıyoruz.

Şimdi küreselleşme, ulusal hükümetlerin farklı para ve maliye politikaları geliştirmelerini güçleştirdiği hatta imkânsız hala getirdiği gibi, farklı emek politikaları geliştirmesini de önlüyor. (5) Çünkü artık ulusal sınırlar içindeki talep önemli değil. Küresel teknolojik gelişim ve bu teknolojinin başat üretim aracı olarak gelişimi önemli.

GOOGLE GERÇEĞİ

Bugün arama motoru Google’un ilk çeyrek karının 1.31 milyar dolar olması ancak bunun yanında sanayi ve finans sektörünün toptan zarar yazması bize bu dönemi özetliyor. Yüksek faizlerin sanıldığı gibi küresel kapitalizmin karlılığını artıran bir araç olmadığı tam aksi sonuçlara yol açtığını da bu süreçte gördük. “Metropol ülkelerdeki birikim azlığı ve sömürgelere sermaye ihracının düşmesi böylece sadece sermaye fazlasının ortaya çıkışını ve kar oranının düşmesini pekiştirdi. Bilindiği gibi, fazla sermaye yalnızca ortalama faiz elde eder, ortalama kar değil. Ancak kendisi sermayenin değer kazanma sürecine bizzat katılmadığı için ve dolayısıyla bu faiz toplam toplumsal artı değerden ödenmesi gerektiği için ortalama kar oranını daha da düşmeye zorlar” (6)

Artık devletlerde, mali sermaye de yüksek faizle daha fazla idare edilemeyeceğini gördü.

Kapitalizm şimdiye değin üretim araçlarını geliştirmek için devleti öne sürdü ve devletler eliyle savaşları çıkardı. Savaşları iki temel işlevi vardı; birincisi tıkanan pazar sorununun yeniden düzenleyip yeni sermaye birikiminin gereklerine göre paylaştırdılar ikincisi ise üretim araçlarını geliştirecek (Marks’ın ünlü Kesim I’ini ) talebi ve alt yapıyı sağladılar. Bunu tamamlamak içinse savaş sonrası dönemlerde tüketim ve hizmetler alanlarını geliştirildi. Gelişmiş ülkelerde sosyal devlet, sınırlardan taşan kültürel zenginlik ve örgütlü(!) işçi sınıfı bunun sonucuyken aynı dönemde azgelişmişler ilk önce ucuz hammadde ve emek deposu sonra da ucuz fabrikalar oldu. Şimdi ne savaşan ulus-devletlere eskisi gibi ihtiyaç var ne de ucuz hammadde depolarına.

Şimdi ki ihtiyaç, bilgiyi alacak bir talep, yaygınlaşan piyasa ağı ve bunu tamamlayan küresel bir düzenek.

Bunu sağlamak için de devletin ağırlığından her yerde hemen kurtulmak gerek. Devletin gereksiz kadrolarının, düzeneğinin yol açtığı gereksiz harcamalar ekonomiye başka bir yerden zerk edilerek yeni bir orta sınıf ve talep yaratmak şimdi en önemli hedef.

Ancak çok iddialı olacak ama yeni kapitalizm bunu hem İran’da hem Türkiye’de hem de Afganistan’da yapmak istiyor. Peki, burada işçi sınıfı nerede duracak. Bir kere şu “mavi yaka”, “beyaz yaka” gibi gereksiz tanımlardan kurtulduğumuzu söyleyelim. Artık ulusal hükümetlerin dünyadan ayrı bir iktisat politikaları olamayacak. Böylece işçi sınıfının ulusal hükümetlerle pek işi yok.

Örneğin yeni ‘Sosyal Güvenlik Yasası’ küresel bir düzenleme. Zaten bu düzenlemeyi yapmayacak bir hükümet iktidara gelemezdi. Sanıldığı gibi bu yasa IMF direktifi ve AKP işbirliğiyle değil, ‘Washington uzlaşısının’ bir sonucu olarak gündeme gelmiş ve yasalaşmıştır.

Burada iki şey yapılabilirdi; birincisi küresel düzeyde alternatif yeni bir sosyal güvenlik sisteminin dünya vatandaşlığıyla birlikte oluşturulması. İkincisi bunun, Türkiye’de eski yasanın yerine getirilmesi için küresel ve yerel eylemlilikler ve ittifaklar.

Evet, yalnızca küresel bir işçi hareketi ve bu alanda sınırların kalkması bile 21. yüzyıla damgasını vuracak bir gelişme. Ama bundan ötesi kafa ve kol emeği arasındaki farklılıkların giderek erimesinin heyecan verici sonuçları olacaktır.

1 Mandel, E. Geç Kapitalizm, S: 259, İstanbul–2008

2 Immanuel Wallerstein, Liberalizmden Sonra, 1998, Metis, İstanbul.

3 Manuel Castells, Ağ Toplumunun Yükselişi, 2005, Bilgi Üniversitesi ,İstanbul.

4 Manuel Castells, age, s; 91.

5 Şenkal, A. Küreselleşme sürecinde sosyal politika: S.469; Alfa yayınları, 2005, İstanbul.

6 Mandel, age. S:256

Cemil Ertem 2008-02-16 tarihli Sesonline.net Yazısı

Yeniden merhaba “Finans-Politik” devam ediyor. Bu haftayı, dilimize dolanan ama sanki otuz yıl öncesinde soğuk savaş yıllarında, kullandığımız gibi kullandığımız üç anahtar kavrama ayırdım:

DEVRİM, BAĞIMSIZLIK VE FAŞİZM ÜZERİNE BAŞLANGIÇ NOTLARI

İtalyan faşizmi ve onun “il duce”si çağdaşı Alman faşizminden birçok önemli noktada ayrılır. Her şeyden önce İtalya’da devlet olgusunun öne çıkması ve devletin farklı iktidar ve sermaye bloklarını bir arada tutması İtalyan faşizminin temel karakteristiklerinden birisidir. Poulantzas; “İtalya’da devlet aygıtının, faşizmin yükselişinde ve hatta iktidar oluşundaki rolü Almanya’da olduğundan çok daha fazladır ve belirleyicidir” der.

Burada geometrik hızla gelişen ve bir an önce iktidara gelmek isteyen, “kuzey burjuvazisiyle güneyin büyük toprak sahiplerinin ittifakını” faşist devlet sağlamak zorundaydı ve bu olgu, devletin yeni bir tarzda hızla yeniden örgütlenmesini gerektirdi. “Faşistleşme sürecinin ilk dönemlerinde, en azından büyük sermaye ve büyük çiftçiler söz konusu olduğunda, biçimsel ve gerçek iktidarın birbirinden ayrılmasına, parti yoluyla temsil bağının kopmasına tanık olunur (1). Ve bu durum 1920’lerden itibaren siyasi partilerin rolünü yok eden yeni korporatif bir yapılanmaya yol açar. Özellikle güneyde devlet içinde devlet denebilecek örgütlenmeler ve yapılar faşizmin ilk nüveleri olarak var olurlar. Faşizm öncesi kuzey burjuvazisinin liberal adımlarını geriletip “gerici” güneyle harmanlaştırmak korporatif İtalyan faşizminin en önemli becerisidir.

Bu süreçte, garip ancak “anti-kapitalist” feodal bir “sosyalizm” uç verir. Kuzeyden gelen egemen liberal ideolojiye karşı milliyetçiliği ve korporatist devleti, toprakların kamulaştırılmasını savunan ve daha sonra “sosyalist” Mussolini’nin faşizmiyle birleşecek gruplar doğar. Bunlar korporatist faşist devletin ideolojik harcını oluşturlar. Bu çerçevede İtalya’da ideolojik aygıtlar faşizmin gelişmesi ve yerleşmesinde oldukça belirleyici olurlar. İşte tam burada Mussolini’nin üçlü işlevi öne çıkar:

Birincisi eski bir “sosyalist” dergi yazarı (2) olarak, kırsal örgütlenmeleri ulusal faşist hareketin içine almak görevi. Nitekim anti-kapitalist ve korporatist olan bu yapılar 1921 seçimlerinden sonra yenilerek faşizmin potasında eridiler.

İkincisi; emperyalist ve bağımsız bir İtalya. Mussolini, iktidar için tek amaçlarının ikinci bir Roma imparatorluğu olduğunu söylüyordu.

Tabii üçüncüsü; yenilmez bir ulus devlet ve birleşik homojen bir ulus-pazar. Bu anlamda Alman faşizminin daha çok aşağıdan yukarıya ve ırk kavramını öne çıkaran bir strateji ve siyasal yol izlemesine rağmen, İtalyan faşizmi devleti öne çıkaran ve o devletin ideolojik önemine vurgu yapan bir yol izlemiştir.

Bu çerçevede İtalyan faşizmi, daha sonra ikinci savaştan sonra ortaya çıkan ve yeni sömürgeciliğin temel karakteristiklerinden biri olacak “sömürge tipi faşizmin” de babasıdır. Gladio türü, derin devlete dayanan örgütlenmeler bu tür faşizmin önemli ayırt edeci özelliği sayılmalıdır.

DEVLET İÇİNDE DEVLET

Devlet içinde devletin olduğu yapılar, homojen bir ulus-pazar ve “bağımsız” bir emperyal devlet isteği Türk faşizminin de en önemli karakteristiği ve ülküsü olmuştur. Ancak burada bir noktaya dikkatinizi çekmek isterim: Bağımsızlık ve bağımsız devlet ülküsü hem İtalyan faşizminde hem de daha sonra ikinci savaştan sonra ABD tarafından geliştirilen sömürge tipi faşizmde temel argüman olduğu kadar her iki tarihsel kesitte de bu olgulara, faşizmin yaşandığı tüm coğrafyalarda sağın ve “ulusal sol” anlayışların sahip çıktığını ve geliştirdiğini gözlemliyoruz.

Şimdi bu hikâyede bize çok tanıdık gelebilecek anahtar kavramlar ve olgular var. Şu sıralar tam bir kördüğüme dönüşen Türkiye’nin siyaseti için bu olgulardan yola çıkarak ufak bir çözümleme yapalım.

BAĞIMSIZLIK, ULUSLARIN PAZARI VE DEVLETİ

“Milli devrimci kalkınma yöntemiyle, ülkemizin 15–20 yıl içinde kalkınması, tam bağımsızlığın sağlanması ve çağdaş uygarlık düzeyindeki şerefli yerini alması mümkündür. Yalnız bunun için gerçekten devrimci olmak, idare-i maslahatçılıktan kaçınmak ve dış destekli tutucu güçler koalisyonunun sayısız tuzaklarını boşa çıkarmak gerekir.” (…) Kemalist tez, bağımsızlık içinde toplumsal devrimler yoluyla çağdaş uygarlığa ulaşmak biçiminde özetlenebilir (3).

Avcıoğlu’nun bu temel tezi devletçiliği kapitalizmden ayrı bir ekonomik ve siyasi sistem olarak tanımlamaya ve öngörmeye dayanır. Aslında bu tür bir sistem, özünde faşist İtalya’nın korporatist devlet ve ekonomi örgütlenmesinden ayrılmaz.

Bu anlamda devletçilik başından beri, Sovyetlerde olanla, Türkiye’de Cumhuriyetin kurulmasıyla birlikte gerçekleştirilmeye çalışılan solidarist korporatizm diyebileceğimiz biçimleriyle ele alınabilir(4).

Mesela Cestells, Wallerstein’den farklı olarak(5) devletçiliği kapitalist sermaye birikiminden ayırır ve Sovyet sistemini böyle tarif eder:

“Devletçilikten, toplumda üretilen ekonomik fazlanın devlet aygıtındaki iktidar sahipleri tarafından sahiplenilmesi etrafında örgütlenmiş bir toplumsal sistemi anlıyorum… (6)” Castells’in burada temel mantığı şudur: Kapitalizm karın en üst çıkarılmasına odaklanmıştır, devletçilikte ise iktidarın en üstte ve en güçlü bir şekilde var olması öndedir. Böylece Sovyetlerin sadece yirmi yılda sanayileşmiş bir ekonomi inşa edip Nazi savaş makinesiyle başa çıkacak güce erişmesi açıklanmış olur. Yani toplumsal artık “toplumsal” bir değere dönüştürülüp doğrudan bürokratik devlet iktidarına aktarılır. Burada özel mülkiyet yoktur. Ama özel mülkiyetin olup olmaması da, geniş kitlere açısından, çok şeyi değiştirmez. Doğan Avcıoğlu’nun önerdiği solidarist tipte devletçilikte ise özel mülkiyet vardır. Ama bu özel mülkiyetin, daha doğrusu sermaye birikiminin, nasıl ve nerede olacağını devlet belirler. Burada devlet ekonomik artığı toplumdaki sınıf farklılıklarını azaltacak yönde kullanmaya özen gösterir. Bu çözümlemede devletin çoklu işleve sahip olduğunu gözlemliyoruz:

Birincisi devlet ekonomiyi ve onun alt yapısını sermaye için düzenler ve gerekli yatırımları yapar. Bu ulusal pazarın devlet tarafından inşasıdır. Yollar, pazaryerleri, şehirler, köprüler, demiryolları, iletişim ve enerji.

İkincisi; devlet yatırımlar için sinyal verir; örneğin planlama yapıp önümüzdeki beş yılda hangi sektörlerin öne çakacağını söyler. Böylece piyasa yerine geçer.

Üçüncüsü toplumdaki sınıf farklılıklarını törpüleyecek mekanizma ve araçları geliştirir. Nihayet ulusal güvenliği, otoriteyi sağlar ve hâkim ideolojiyi giderek kültürü oluşturur.

Bu sonuncusu belki en önemlisidir. Çünkü ulusal pazarın çimentosudur. Türkiye’de kılık kıyafet, kanunla düzenlenmiştir. Bu çok açık olarak ulusal pazarı yaratmaya dönük bir çabadır. Şimdi isterse Sovyetler’deki gibi “sosyalist”, isterse faşizm İtalya’sındaki gibi faşist korporatist, isterse de Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarındaki gibi solidarist korporatist bir devlet ve ekonomi tasarlanmış olsun bunların üç ortak ekseni vardır:

Birincisi otarşik kendi kendine yeten ve giderekte anti-demokratik ve iktidardaki azınlığa dayanan bir siyasi yapı.

İkincisi dışa açılmaktan yalnız emperyalist yayılmacılığı anlayan ve bunun için fırsat kollayan bir devlet.

Üçüncüsü devletin bir üst yapı olarak çimentosunu oluşturduğu çoklu iktidar yapıları ve bunlar arasındaki mücadele. Bunun için bu toplumsal biçimlenmelerde her zaman devlet içinde devletler ve ayrı örgütlenmeler olmuştur.

DEMOKRATİKLEŞMEYİ SAĞLAMAK

Bu yapılar ancak bir “devrimle” çözülür. Yani birtakım arkadaşların şimdilerde ileri sürdüğü gibi; “nasılsa Türkiye’de darbe olması uluslararası konjoktür gereği mümkün değildir. O zaman bunu bir tehlike olarak görüp bütün siyasi çıkarımları bu “hayali” tehlike üzerinden yapmak bir nevi gölge boksudur” yaklaşımları doğru değildir.

Türkiye’de, otarşik bir yapıyı ve ekonomiyi savunan, anti-demokratik, gücünü ve fırsatını bulduğu zaman da emperyalist emeller peşinde hepimizi ateşe atacak bir devlet seksen yıldır var. Üstelik 12 Eylül faşizmi bu yapıyı güçlendirmiş ve Anayasal koruma altına almıştır. Türkiye, hala 12 Eylül faşizminin kurumları ve Anayasası ile yaşamaktadır.

Türkiye’de demokratların ve solun ilk görevi, demokratikleşmeyi derinleştirecek araçları inşa etmek ve bu yönde mücadeleyi geliştirmektir.

Önümüzdeki temel görev budur. Peki, burada, şimdi devrim nerede?

ŞİMDİ DEVRİM NEREDE?

Baskıcı devlet diktatörlüklerinin yalnız ya çok şiddetli toplumsal depremlerle ya da devrimle çözüleceğini söyledik. Bu yapıların yenilgisi kendi içlerindeki düzenleyici reformlarla ya da hâkim iktidar bloğundaki güçlerden birinin galebe çalmasıyla mümkün olmuyor. Türkiye’nin şu sıralar yaşadığı sorun tam da budur. AKP iktidarı dayandığı güçlere bağlı olarak var olan devlet yapısını yalnızca kendi kadrolarıyla tahkim etmektedir. Bu yapıyı çözmek ve demokratikleştirmek gibi bir derdi yoktur. Peki, bugün Türkiye’de sol ve demokrasi güçleri değişim ve devrim derken neyi anlamalıdır ve anlatmalıdır. Bugün devrim kavramını otuz yıl öncesinde olduğu gibi kullanabilir miyiz?

Bu haftayı bu sorunun yanıtıyla kapatalım:

Kapitalizmin sanayi devrimini takip eden ve küreselleşme aşamasına kadar gelen tüm süreçleri sermaye birikimini ulus-devletler üzerinden yapmıştır. Ulus-devlet paradigması ve sınırları sağı da (muhafazakârlığı ve statükoyu) solu da (devrimi ve değişimi) belirlemiş ve anlatmıştır. Bu tarihsel süreç aslında bir denge halini tarif eder. Bu denge hali kendi içinde de ikili bir dengeyi esas alır. Birinci denge ulus-devletlerin birbirleriyle olan ilişkisi ve bunun dengesi. Bu dengenin bozulma hali sistemin krizi olarak kendini gösterir. Bu krizin aşılması ve dengenin yeniden tesisi ancak savaşla olur. Birinci denge sistemin çatısı gibi işler. İkinci denge de ulus devletlerin kendi iç dengeleridir. Burada sınıfların mevzilenmesi ve çekişmesi ulusal pazarın ve o pazarın ekonomik gerçeklikleri üzerinden cereyan eder.

Bütün bu yapı aslında sanayi devriminin statik Newtoncu değerleri üzerinde kurulmuştur. Örneğin ulus-devletlerin birinde bir denge kırılması ve değişmesi (devrim) birinci dengeyi çok etkilemeyebilir. Çünkü eğer birinci dengede çok güçlü bir kırılma yoksa sistem er geç bu kırılmayı tamir edecektir (karşı devrim). Sol anlayış Marks’tan hemen sonra kendisini sanayi devriminin Newtoncu değerleri üzerinden tarif etti. Marks gibi birinci denge ile ilgilenmedi. Sömürü mekanizması ulus-devletin sınırları içinde işliyordu. Üstelik ulus-devletlerin kapitalizmin işleyişinden doğan hiyerarşik yapılanması ülkeler arasında eşitsizliği ve yeni sömürü mekanizmalarını da yaratmıştı.

Sol, hem iç dengeyi geniş kitleler lehine değiştirmek hem de birinci dengedeki çarpık durumu değiştirmek için var olan statik durumu hedef aldı. Ama bu hedefin “devrimciliği” kendinden menkuldü. Var olan dengeyi kendi lehine ulus sınırları içinde bir müddet bozmayı başarabiliyordu. Ama sonra “devrim” daha derine inemiyordu. Nedeni açıktı; sistemin bütününün dengesi değişmemişti. Aslında bu durumda, sol sanılan bir dönüşüm bir müddet sonra sistemin dengesini daha da güçlendirecek gerici bir yapıya dönüşüyordu.

Şimdi otuz-kırk yıl öncesinden çok farklı bir işleyiş içindeyiz. Birçok kavramı yeniden tarif etmek, yorumlamak zorundayız. Bizim eskiden çok radikal sandığımız söylemler ve teoriler aslında bugün gerici ve çözümsüz. Bugün devrimin artık ulusal sınırlar içinde gerçekleşeceğini iddia etmek ve tek bir ülkede bağımsızlık, sosyalizm gibi eskimiş tekerlemeler üzerinden politika yapmak şarlatanlık değilse bile “Japon Askerliği”dir.

Devrim, Marks’ın dediği gibi şimdi her zamankinden fazla enternasyonaldir. Che ile Fidel arasındaki temel ayrılık Küba devrimi ve Latin Amerika devrimi tartışmasıydı. Che, Küba ile sınırlı kalacak bir devrimin başarısız olacağını ve Sovyet- ABD soğuk savaşının oyuncağı olacağını söylüyor ve devrimi tüm kıtaya yaymanın tek çözüm olduğunu savunuyordu. Bunun için Bolivya’ya gitti. Haklı çıktı. İşte Che bunun için Che’dir.

David Bohm, Gerçekliğin Bütüncül Kuramı’nda Newtoncu klasik denge anlayışının karşısında kuantum kuramının bütüncül yaklaşımını çok özlü anlatır. Bohm’a göre, ekonomik evren, kuramsal olarak otonom parçalardan oluşurken, ampirik olarak bağımsız parçaların anlamını yitirdiği sınırsız, farklılaşmış bir bütündür. Her bir parçanın anlamının ancak gerçekliğin bütünüyle ilişkisinden bulunabileceğini fizik bilimi çok önceleri ortaya çıkardı. Küreselleşme ve ulus devletlerin erime süreci fiziğin kuantum teorisiyle mükemmelleştirdiği bu evrensel gerçeği sosyal bilimlere taşıyor artık. Evet, şu yaşadığımız günler çok öğretici. Sanki sonsuz toplumsal ve politik bir laboratuar içinde yaşıyor gibiyiz. Ama bu laboratuardan yararlanmak, eski ezberlerin içinde gezinirken, mümkün olmuyor…

(1) A.Rosenberg: A History of the German Repuclic’ten aktaran Poulantzas, Faşizm ve Diktatörlük, S; 130

(2) Mussolini’nin “sosyalistliğini” fazla abartmamak gerekir yalnız; o, faal bir örgüt üyesi değil, sadece “dergi” yazarıydı

(3) Doğan Avcıoğlu; Türkiye’nin Düzeni, cilt 2, s: 1224,

(4) Bu konuda bkz: Taha Parla Ziya Gökalp; Kemalizm ve Türkiye’de korporatizm

(5) I. Wallerstein, Liberalizmden Sonra, 1998.

(6) Castells, Binyılın Sonu, S: 13, 2008.